طرحواره درمانی چیست؟ چطور انجام می شود؟
من در طول تحصیلم جسته و گریخته اسم طرحواره درمانی را می‌شنیدم اما راستش را بخواهید در هیچ یک از درس‌های دانشگاهی آن را به ما یاد ندادند یا اصلا حرفی از آن نشد؛ تا مدتها تمها چیزی که درباره طرحواره درمانی می‌دانستم این بود که برخی درمانگران طرحواره درمانگرند و این طرح واره‌ها یک ارتباطی با باورهای ما دارند درواقع طرحواره را معادل باورها می‌دانستم. به دلیل این که همیشه صدها کتار وجود داشت که با اولویت بالا باید آنها را می‌خواندم هنوز نتوانسته بودم که درباره طرحواره درمانی بیشتر بدانم. کمی بعد نام طرحواره درمانی را در کارگاه‌ها می‌دیدم اما از آنجایی که قیمت کارگاه‌ها خیلی بالا بود نمی‌توانستم با وجود اینکه در حین تحصیل کار می‌کردم همه‌ی کارگاه‌ها را ثبت‌نام کنم پس باز هم اموختن طرحواره درمانی عقب افتاد تا اینکه تصمیم گرفتم از وبسایت‌های علمی برای آموختن این مبحث کمک بگیرم.
در این مقاله با هم یاد می‌گیریم که طرحواره درمانی چیست، چطور انجام می‌شود و چه کاربردهایی دارد.
طرحواره درمانی چیست؟
طرحواره الگویی از رفتارها یا افکار است که در اوایل زندگی ایجاد می شود و ما آنها را در بزرگسالی به کار می بریم که ممکن است مفید یا غیر مفید باشد. طرحواره درمانی با هدف شناسایی طرحواره های مشکل ساز و جایگزینی آنها با طرحواره های بادوام یا سازگارتر در سازماندهی و درک اطلاعات یا موقعیت های جدیدی که در روابط شخصی و حرفه ای خود با آن مواجه می شویم، است. طرحواره درمانی را جفری یانگ در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ برای افرادی ایجاد کرد که به درمان شناختی‌رفتاری کلاسیک پاسخ کافی نمی‌دادند، به‌ویژه افراد دارای اختلالات شخصیت. در طرحواره درمانی اعتقاد بر این است که اگر نیازهای عاطفی کودک برآورده نشود، می‌تواند منجر به سبک‌های مقابله، طرحوارهها و شیوه‌های رفتار مشکل‌ساز شود.
طرحواره درمانی چگونه کار می کند؟
درمان در این روش اغلب با تمرکز بر ارزیابی اینکه آیا فرد از یک یا چند سبک از سه سبک مقابله ای غیرمفید استفاده می کند که اجتناب، تسلیم یا جبران بیش از حد نام دارد، شروع می شود.
اجتناب در طرحواره درمانی
اجتناب شامل فرار یا طفره رفتن فعال فرد از رویدادی است که ممکن است طرحواره را تحریک کند.
تسلیم در طرحواره درمانی
تسلیم شامل بازگشت به یک طرحواره قدیمی از قبل موجود است که ثابت شده است سازگار نیست و فرد سعی نمی کند راه های جدیدی را برای نزدیک شدن به مشکلات یا چالش ها امتحان کند.
جبران بیش از حد در طرحواره درمانی
جبران بیش از حد یا ضدحمله باعث می شود که فرد تلاش قابل توجهی انجام دهد تا اطمینان حاصل کند که نتیجه درک شده منفی به ثمر نمی رسد.
هدف طرحواره درمانی
هدف طرحواره درمانی کمک به بیماران برای برآوردن نیازهای عاطفی اساسی خود از طریق کمک به بیمار در یادگیری نحوه درمان طرحواره ها از طریق کاهش شدت خاطرات عاطفی شامل طرحواره و شدت احساسات بدنی و با تغییر الگوهای شناختی مرتبط با طرحواره است. درمان همچنین به دنبال جایگزینی سبک‌ها و پاسخ‌های مقابله‌ای ناسازگار با الگوهای رفتاری سازگارانه است.
اگر این موضوع برایت آشناست، مشاوره‌ی آنلاین با رویکرد CBT کمک می‌کند این چرخه را بشکنی.
کاربرد طرحواره درمانی
طرحواره درمانی برای درمان اختلال شخصیت مرزی و ارائه مشکلات مربوط به سوء استفاده و محرومیت دوران کودکی به کار گرفته شده است. این رویکرد ممکن است زمانی مفید باشد که مراجع در روابط شخصی و حرفه‌ای با چالش‌هایی مواجه می‌شود و رفتارهای غیرموثر یا مشکل‌سازی را تکرار می‌کند تا یک تهدید واقعی یا درک شده را حل کند و مدام با شکست مواجه می‌شود.
حوزه‌های طرحواره
جفری یانگ ۱۸ طرحواره‌ی ناسازگار اولیه را معرفی کرد و آنها را در ۵ حوزه دسته‌بندی کرد. هر حوزه به یکی از نیازهای عاطفی اصلی کودکی مربوط است که برآورده نشده است:
۱. بریدگی و طرد
این حوزه شامل این طرحوارهها است: رها شدن/بی ثباتی، بی اعتمادی/سوءاستفاده، محرومیت عاطفی، نقص / شرم، انزوای اجتماعی/بیگانگی می‌شود.
۲. خودگردانی و عملکرد مختل
این حوزه شامل این طرحوارهها است: وابستگی/بی کفایتی و آسیب پذیری در برابر آسیب یا بیماری و درگیر شدن/خود توسعه نیافته و شکست.
۳. محدودیت‌های مختل
این حوزه شامل طرحواره‌های استحقاق/بزرگ‌منشی و خویشتن‌داری یا خودانضباطی ناکافی است؛ یعنی مشکل در رعایت حقوق دیگران، همکاری یا رسیدن به هدف‌های بلندمدت.
۴. دیگرجهت‌مندی
این حوزه شامل طرحواره‌های اطاعت، ایثار و تأییدطلبی/جلب توجه است؛ یعنی تمرکز بیش از حد بر خواسته‌ها و واکنش‌های دیگران به قیمت نادیده گرفتن نیازهای خود.
۵. گوش‌به‌زنگی بیش از حد و بازداری
این حوزه شامل طرحواره‌های منفی‌گرایی/بدبینی، بازداری هیجانی، معیارهای سخت‌گیرانه/عیب‌جویی افراطی و تنبیه‌گری است؛ یعنی سرکوب احساسات و پیروی از قواعد خشک به قیمت شادی و آرامش.
یک نکته درباره‌ی واژه‌ی «طرحواره»
در روانشناسی شناختی هم از «طرحواره» صحبت می‌شود، اما به معنای دیگری: چارچوب‌های ذهنی برای فهم افراد، موقعیت‌های اجتماعی، خود و رویدادها (مثل «فیلم‌نامه»ی رفتار در یک رستوران). این‌ها با طرحواره‌های ناسازگار اولیه در طرحواره درمانی فرق دارند.
شواهد تازه برای طرحواره‌درمانی
طرحواره‌درمانی بیشترین پژوهش را درباره‌ی اختلال شخصیت مرزی دارد. در یک کارآزمایی بالینی سه‌ساله که در سال ۲۰۰۶ منتشر شد، طرحواره‌درمانی با روان‌درمانی متمرکز بر انتقال مقایسه شد. هر دو درمان مؤثر بودند، اما بیماران گروه طرحواره‌درمانی بیش از دو برابر احتمال بهبودی داشتند.
در سال ۲۰۲۲ یک کارآزمایی بزرگ چندکشوری با ۴۹۵ شرکت‌کننده در JAMA Psychiatry منتشر شد. نتیجه: ترکیب طرحواره‌درمانی فردی و گروهی از درمان معمول و از طرحواره‌درمانی عمدتاً گروهی مؤثرتر بود و بیماران بیشتری درمان را ادامه دادند.
اگر دنبال طرحواره‌درمانگر هستی، بهتر است کسی را انتخاب کنی که آموزش رسمی دیده است. انجمن بین‌المللی طرحواره‌درمانی (ISST) فهرست درمانگران دارای گواهی را منتشر می‌کند.
منابع
- Giesen-Bloo J, et al. Outpatient psychotherapy for borderline personality disorder. Archives of General Psychiatry, 2006.
- Arntz A, et al. Effectiveness of predominantly group schema therapy and combined individual and group schema therapy for borderline personality disorder. JAMA Psychiatry, 2022.
- International Society of Schema Therapy (ISST).