تئوری انتخاب ویلیام گلاسر: نیازها، اصول و واقعیت درمانی
تئوری انتخاب بر پایه‌ی اصل ساده‌ای است: هر فرد تنها قدرت کنترل خود را داشته و قدرت محدودی برای کنترل دیگران دارد. استفاده‌‌ی موثر از تئوری انتخاب به افراد این امکان را می‌دهد که مسئولیت زندگی خود را بر عهده بگیرند، در عین حال از تلاش برای هدایت تصمیمات و زندگی دیگران دست بکشند. این تئوری، افراد را به مسئولیت پذیری انتخاب‌های خود توانمند می‌کند و به آنها این امکان را می‌دهد که دیگران را در مسئولیت‌پذیری انتخاب‌های خود حمایت کنند. در نتیجه، رفتارهای منفی کاهش می‌یابند، روابط تقویت می‌شوند و احساس رضایت در زندگی افزایش می‌یابد. به وسیله‌ی تئوری انتخاب، هر فرد قادر است با دانستن محدودیت‌های قدرت کنترل خود، به شکلی موثر مسئولیت زندگی خود را به دست بگیرد و از تلاش بی‌جا برای کنترل اشخاص دیگر دست بکشد. در این مقاله بیشتر از این نظریه می‌گویم؛ در پایان با این نظریه، چگونگی به کار بستن آن، مبدع آن و کتاب معروفش آشنا خواهید بود.
تعریف تئوری انتخاب یا نظریه انتخاب چیست؟
تئوری انتخاب توسط دکتر ویلیام گلاسر William Glasser ایجاد شد. این تئوری بر تأکید بر کنترل فرد بر احساسات و اعمال خود تأکید دارد. اختلافات به وجود می‌آیند زیرا ما تنها قادر به کنترل رفتار خود هستیم. تئوری انتخاب ویلیام گلاسر مفهومی را آموزش می‌دهد که بر اساس آن متوجه می‌شویم همه‌ی رفتارها انتخاب شده هستند. تئوری انتخاب گلاسر اعلام می‌کند که تمام رفتارهای انسانی تحت تأثیر تمایل به برآورده کردن پنج نیاز اساسی انسان قرار دارند:
۱. نیاز به عشق و پذیرش
۲. نیاز به قدرت
۳. نیاز به آزادی
۴. نیاز به سرگرمی
۵. نیاز به بقا
در ادامه بیشتر به این نیازها و نکات مربوط به آنها می‌پردازم. تئوری انتخاب ویلیام گلاسر ادعا می‌کند که هر کاری که انجام می‌دهیم، به منظور برآورده کردن یک یا چند مورد از این پنج نیاز اساسی است. با افزایش خودکنترلی، ما قادر به انجام انتخاب‌های بهتر و مسئولانه‌تر هستیم و تئوری انتخاب توصیه می‌کند که هفت عادت ارتباطی متصل کننده را در تمام ارتباطات به کار گیریم. این عادات عبارتند از:
۱. حمایت
۲. تشویق
۳. گوش دادن
۴. پذیرش
۵. اعتماد
۶. احترام
۷. مذاکره در تفاوت‌ها
از سوی دیگر، گلاسر هفت «عادت مرگبار» را معرفی می‌کند که برای کنترل دیگران به کار می‌روند و در نهایت روابط را خراب می‌کنند و به سوءتفاهم و دلخوری می‌رسند:
۱. انتقاد
۲. سرزنش
۳. شکایت
۴. خرده‌گیری
۵. تهدید
۶. مجازات
۷. رشوه دادن یا پاداش دادن برای کنترل
ما همه انتخاب می‌کنیم که از عادت‌های متصل‌کننده یا عادت‌های جداکننده در روابط خود استفاده کنیم.
10 اصل تئوری انتخاب | اصول نظریه انتخاب
تئوری انتخاب بر ده اصل (اصول کلی) تأکید دارد.
- تنها کسی که می‌توانیم رفتارش را کنترل کنیم، خودمان هستیم.
- تنها چیزی که می‌توانیم به دیگران بدهیم یا از آنها بگیریم، اطلاعات است.
- همه‌ی مشکلات روانی ماندگار، مشکلات رابطه‌ای هستند.
- رابطه‌ی مشکل‌دار همیشه بخشی از زندگی کنونی ماست.
- گذشته‌ی دردناک بر امروز ما اثر دارد، اما بازگشت به گذشته کمک چندانی به کاری که امروز باید انجام دهیم، یعنی بهبود رابطه‌های مهم کنونی، نمی‌کند.
- ما با پنج نیاز ذاتی هدایت می‌شویم: بقا، عشق و تعلق، قدرت، آزادی و تفریح.
- این نیازها را فقط با برآورده کردن تصویرهای جهان کیفی‌مان می‌توانیم ارضا کنیم.
- هر کاری که از تولد تا مرگ انجام می‌دهیم «رفتار» است و همه‌ی رفتارها «رفتار کلی»اند که چهار جزء دارند: عمل، فکر، احساس و فیزیولوژی.
- رفتارهای کلی با فعل نام‌گذاری می‌شوند و با آشکارترین جزءشان شناخته می‌شوند؛ مثلاً «افسرده کردن» به جای «افسرده بودن».
- همه‌ی رفتارهای کلی انتخاب‌شده‌اند، اما ما فقط بر عمل و فکر کنترل مستقیم داریم؛ احساس و فیزیولوژی را به‌طور غیرمستقیم و از راه انتخاب عمل و فکر تغییر می‌دهیم.
جهان کیفی از نظر تئوری انتخاب
تئوری‌های ویلیام گلاسر بر مفهوم جهان کیفی تأکید می‌کنند، پس باید با اصطلاح دنیای کیفی نیز آشنا باشیم. جهان کیفی یک فضا در ذهن است که افراد تصاویر ذهنی خاصی از آنچه برایشان اهمیت دارد، در آن ذخیره می‌کنند. آنها ممکن است تصاویری از مکان‌ها، اشیاء، اعتقادات و افرادی که برایشان اهمیت دارند، در این فضا ذخیره کنند.
گلاسر معتقد بود که تصاویر موجود در جهان کیفی احساس خوبی ایجاد می‌کنند و حداقل یک نیاز اساسی را برآورده می‌کنند. این تصاویر نیازی به تطابق با استانداردهای جامعه ندارند و برای هر فرد منحصر به فرد هستند و ایده و تصویر ما از زندگی ایده‌آل در جهان کیفی قرار دارد.
دنیای ادراک شده در نظریه انتخاب
تئوری انتخاب می‌گوید که ما جهان واقعی را از طریق ادراکات خود تجربه می‌کنیم. ما اطلاعات را از پنج حس خود جمع‌آوری می‌کنیم و سپس آن را از طریق فیلتر دانش کلی خود عبور می‌دهیم.
فیلتر دانش کلی
فیلتر دانش کلی از هر آنچه در طول زندگی خود تجربه کرده‌ایم تشکیل شده است. هنگامی که با اطلاعات جدید روبرو می‌شویم، باید تصمیم بگیریم. ما می‌توانیم:
اطلاعات را نادیده بگیریم.
باور کنیم که اطلاعات ممکن است معنادار باشند، اما نیاز به بررسی بیشتر داشته باشند.
تصمیم بگیریم که اطلاعات معنادار است و آن را از طریق فیلتر ارزیابی به اشتراک بگذاریم.
اطلاعاتی که از طریق فیلتر ارزیابی عبور می‌کنند، یک ارزش اختصاص می‌یابد.
اطلاعات لذت‌بخش یک ارزش مثبت است.
اطلاعات ناخوشایند یک ارزش منفی است.
اطلاعاتی که در میان قرار می‌گیرند، به عنوان اطلاعات طبیعی در نظر گرفته می‌شوند.
این فرآیند بسیار شخصی است. دیدگاه‌های ما می‌توانند با دیدگاه هم‌رده‌های ما به شدت تفاوت داشته باشند. گلاسر باور داشت که دنیای ادراک شده ما آنچه را واقعیت می‌پنداریم، است.
تفاوت دیدگاه ها بستگی دارد به:
متغیرهای مختلف از جمله جنسیت، سن، تحصیلات و تجربه است.
برای هر فرد منحصر به فرد است.
همیشه با گردآوری اطلاعات جدید، در حال تغییر است.
احتمالاً نادرست است (اما در آن لحظه حس می‌شود که درست است).
اگر این موضوع برایت آشناست، مشاوره‌ی آنلاین با رویکرد CBT کمک می‌کند این چرخه را بشکنی.
عملکرد تئوری انتخاب | آموزش کار نظریه انتخاب
ما می‌دانیم که آموزش به مراجعان برای تغییر اعمال/تفکر آنها می‌تواند بر ترتیب احساسات آنان و نحوه پاسخ بدنشان به استرس تأثیر بگذارد. آموزش یک مثال فوق‌العاده در این زمینه است. دانش‌آموزانی که از ناتوانی در غلبه بر مفاهیم خاص و کسب مهارت‌های خاص ناخشنود هستند، ممکن است آموزش ببینند که چگونه تفکر خود را در مورد آنچه برای آنها جهان کیفی‌شان را تشکیل می‌دهد، بازنگری کنند.
طبق یک مقاله در مجله‌ی سایکالوژی تودی، تئوری انتخاب و واقعیت درمانی، زمان زیادی را بر روی گذشته صرف نمی‌کنند. آنها از مراجعان می‌خواهند که روی حال (واقعیت) تمرکز داشته باشند. از آنها می‌خواهیم که تغییراتی را در رفتارهای خود تصور کنند که به آنان کمک کند تا آنچه را می‌خواهند از زندگی خود (یا دیدگاهی که از جهان کیفی خود دارند) بگیرند.
گلاسر مفهوم رفتار کلی را توسعه داد. رفتار کلی از چهار عنصر عملکرد، تفکر، احساس و فیزیولوژی تشکیل شده است. افراد تنها می‌توانند نحوه عملکرد و تفکر خود را کنترل کنند. تغییرات مستقیم در افکار و اعمال نیز تغییرات غیرمستقیمی در این حوزه‌ها ایجاد می‌کنند.
تئوری انتخاب افراد را تشویق می‌کند که روابطی را ایجاد کنند که "جهان‌های کیفی" را برای ساخت همکاری و ارتباط با دیگران ایجاد کنند.
واقعیت درمانی چیست؟
واقعیت درمانی با استفاده از اصول تئوری انتخاب ایجاد شده است. هدف اصلی واقعیت درمانی این است که مراجعان تصمیماتی انطباقی بگیرند که به آنها کمک کند تا نیازهای اساسی انسانی خود را برآورده سازند. گلاسر به عنوان یک مفهوم، به بیماری روانی به معنای آن به طور خاص باور نداشت؛ او به جای اینکه به بیماری‌های ذهنی معتقد باشد، معتقد بود که مشکلات نتیجه عدم دستیابی به اهداف هستند. او معتقد بود که بیماری ذهنی یک نمودی از ناراضی بودن است. از آنجا که تئوری انتخاب در حال حاضر کار می‌کند، از مراجع خواسته می‌شود که بر روی حال حاضر تمرکز کند به باز کردن مجدد تجربیات گذشته نپردازد.
واقعیت درمانی بر روی رابطه مراجع-تراپیست تأکید دارد. اعتقاد بر این است که رابطه درمانی به عنوان یک الگو برای روابط دیگر در زندگی مراجع عمل می‌کند. در واقع، گلاسر باور داشت که بسیاری از مشکلات روانی مشکلات ارتباطی هستند. وظیفه تراپیست این است که مراجع را به سوی انتخاب‌هایی هدایت کند که نتایج انسانی مثبت‌تری به همراه دارند.
واقعیت درمانی یک رویکرد حل مسئله است. مراجع باید درک کند که رفتار فعلی‌اش ناکارآمد است و باید برای بهبود آن تغییر کند. این است که او اهداف خود را درک می‌کند. مراجع موفق یاد می‌گیرد که به عنوان فردی مسئولیت پذیر برخورد کند و به تعهد بپردازد تا رفتار انطباقی‌تری داشته باشد.
واقعیت درمانی در مقابل مشکلات متعدد مؤثر است، از جمله اعتیاد و سایر اختلالات رفتاری. واقعیت درمانی به خصوص در کمک به نوجوانان برای حل مشکلات رفتاری در مدرسه و جامعه، موفقیت زیادی نشان داده است. البته پژوهش‌های دقیق درباره‌ی اثربخشی واقعیت درمانی محدودتر از روش‌هایی مثل CBT است.
روانشناسی کنترل داخلی در مقایسه با کنترل خارجی
یکی از اصول اصلی تئوری انتخاب این است که "همه رفتارها اهدافی دارند." به عبارت دیگر، رفتار شما بهترین تلاش شما در آن لحظه است، با توجه به اطلاعاتی که در دسترس دارید، برای بهترین شکل برآورده کردن نیازهایتان. راه دیگری برای ابراز این موضوع این است که همه رفتار شما تلاشی است برای ایجاد دنیای واقعی مشابه تصاویری که در جهان کیفی شما وجود دارد.
تمرین تئوری انتخاب شامل درک انتخاب‌هایی است که برای برآورده کردن نیازهایتان انجام می‌دهید و ارزیابی خود از اینکه آیا این رفتارها واقعاً به شما کمک می‌کنند تا به آنچه که می‌خواهید به نحو موثر‌تری دست پیدا کنید، بپردازید. این عمل تئوری انتخاب در زندگی شما شامل یک تغییر در دیدگاه و رفتار شما از روانشناسی کنترل خارجی است، یعنی باور به اینکه تجارب و رفتارهای شما توسط نیروهای خارجی مانند شانس، شرایط، دیگران و عوامل خارجی تعیین می‌شود.
روانشناسی کنترل داخلی:
باور به اینکه شما مسئول انتخاب‌های خود و پیامدهای حاصل از آن هستید.
ارزیابی تفاوت بین آنچه در جهان کیفی خود می‌خواهید و آنچه در دنیای ادراک شده دارید، شما را به انجام اقدام ترغیب می‌کند. تمرین تئوری انتخاب دانش و مهارت‌های لازم را فراهم می‌کند تا از افسانه کنترل خارجی دست بکشید و استفاده از عادات جداکننده را کاهش دهید، به جای آن از کنترل داخلی آگاه شوید و عادات اتصال‌آور را پیاده‌سازی کنید. این باعث نزدیک‌تر شدن به آنچه در جهان کیفی خود می‌خواهید، یعنی روابط بهتر و زندگی بهتر منجر می‌شود.
کتاب تئوری انتخاب ویلیام گلاسر
"تئوری انتخاب" نوشته ویلیام گلاسر یک کتاب معروف در زمینه روانشناسی و توسعه فردی است. ویلیام گلاسر، روان‌پزشک و نویسنده‌ی آمریکایی، تئوری انتخاب را بر اساس اعتقادهای خود درباره رفتارها و تصمیم‌گیری فردی توسعه داد. این تئوری اساساً بر پایه‌ی ایده‌ای ساده است که هر انسان توانایی کنترل تنها بخشی از زندگی اش را دارد و از آنجا که تصمیم‌های خود را انجام می‌دهد، باید به مسئولیت این تصمیم‌ها بپردازد.
در این کتاب، ویلیام گلاسر تئوری انتخاب خود را شرح داده و بر اهمیت کنترل داخلی و مسئولیت پذیری در زندگی فردی تأکید می‌کند. او به این اعتقاد دارد که هر رفتار انسان هدفمند است و نتیجه تصمیماتی است که بر اساس نیازها و خواسته‌های افراد به وجود می‌آید. گلاسر ایده می‌دهد که برای داشتن زندگی مثبت‌تر و رضایت‌بخش‌تر، افراد باید از توانایی کنترل خودشان استفاده کنند و مسئولیت پذیری را در زندگی خود تجربه کنند.
در کتاب، مفاهیمی همچون "جهان کیفی"، "دنیای ادراک شده"، و "عادات اتصال‌آور و جداکننده" نیز مطرح می‌شوند. گلاسر تشویق می‌کند که افراد از این اصول برای بهبود روابط، افزایش کنترل داخلی، و دستیابی به اهداف شخصی استفاده کنند.
جمع بندی
هرکسی انتخاب‌های متنوعی در زندگی خود دارد، حتی وقتی تصور می‌کنیم هیچ انتخابی نیست؛ برای مثال کسی که تحت فشار ازدواج اجباری است، ممکن است بتواند از افراد مورد اعتماد یا نهادهای حمایتی کمک بگیرد (در استرالیا ازدواج اجباری جرم است؛ در خطر فوری با ۰۰۰ و برای مشاوره با پلیس فدرال استرالیا به شماره‌ی ۱۳۱ ۲۳۷ تماس بگیرید). منظور از انتخاب این نیست که همه‌ی انتخاب‌های موجود خوب و مناسب‌اند؛ بحث این است که هرکسی انتخاب دارد، و برای زندگی شادتر و آرام‌تر نباید دست به کنترل دیگران بزنیم.
البته من همیشه فکر می‌کنم که شاید این تئوری شامل نقدهایی هم بشود مثل این که در جوامعی با حکومت دیکتاتوری انتخاب قشر زیادی از مردم گرفته شده است آیا آنها باز هم باید اطاعت کنند؟ آیا در این مواقع باید به انتخاب دیکتاتور احترام بگذارند؟ یا مواردی مثل نسل کشی آیا افراد انتخابی دارند؟ آنها فرار هم که می‌کنند باز کشته می‌شوند یا مواردی از این دست.
نظر شما چیست؟
تئوری انتخاب امروز
ویلیام گلاسر نخستین بار «واقعیت‌درمانی» را در کتابی با همین نام در سال ۱۹۶۵ معرفی کرد و بعدها چارچوب نظری آن را در کتاب «تئوری انتخاب» (۱۹۹۸) کامل کرد. او در سال ۲۰۱۳ درگذشت و مؤسسه‌ای که بنیان گذاشت هنوز آموزش این رویکرد را ادامه می‌دهد.
یک تمرین ساده از دل این نظریه: هر وقت در یک رابطه یا موقعیت گیر کردی، از خودت بپرس «آیا کاری که الان انجام می‌دهم، مرا به چیزی که واقعاً می‌خواهم نزدیک‌تر می‌کند؟». این سؤال، تمرکز را از کنترل دیگران به انتخاب‌های خودت برمی‌گرداند. فقط به یاد داشته باش که پژوهش‌های دقیق درباره‌ی اثربخشی واقعیت‌درمانی هنوز کمتر از رویکردهایی مثل CBT است.