تکانشگری و درمان بزرگسالان و نوجوانان
تکانشگری یعنی تمایل به انجام کاری بدون فکر کافی درباره‌ی پیامدهای آن. همه‌ی ما گاهی تکانشی رفتار می‌کنیم، اما وقتی تکانشگری شدید و مداوم باشد و به خود فرد یا دیگران آسیب بزند، ممکن است نشانه‌ی یک مشکل سلامت روان باشد.
نشانه‌های تکانشگری
- تصمیم‌های سریع و بدون فکر، مثلاً در خرج کردن پول
- پریدن وسط حرف دیگران و سختی در صبر کردن برای نوبت
- رفتارهای پرخطر مثل رانندگی بی‌احتیاط یا مصرف مواد
- انفجارهای خشم که با موقعیت تناسبی ندارند
- پشیمانی بعد از کارهایی که بدون فکر انجام شده‌اند
تکانشگری در کدام اختلالات دیده می‌شود؟
تکانشگری می‌تواند بخشی از چند اختلال باشد، از جمله اختلال کم‌توجهی-بیش‌فعالی (ADHD)، اختلال شخصیت مرزی، اختلال دوقطبی (در دوره‌های مانیا) و اختلالات مصرف مواد. در DSM-5 گروهی به نام «اختلالات ایذایی، کنترل تکانه و سلوک» وجود دارد که شامل اختلال انفجاری متناوب، دزدی بیمارگونه (کلپتومانیا)، آتش‌افروزی بیمارگونه (پیرومانیا)، اختلال سلوک و اختلال نافرمانی مقابله‌ای است. در DSM-5، موکندن (تریکوتیلومانیا) به گروه اختلالات وسواسی و قمار بیمارگونه به گروه اختلالات اعتیادی منتقل شده‌اند.
چرا نوجوانان تکانشی‌ترند؟
بخش پیشانی مغز، که در برنامه‌ریزی و کنترل تکانه نقش دارد، تا حدود میانه‌ی دهه‌ی بیست زندگی به رشد کامل نمی‌رسد. به همین دلیل کمی تکانشگری در نوجوانی طبیعی است. اما اگر تکانشگری شدید باشد یا در مدرسه، خانه و روابط مشکل جدی ایجاد کند، بهتر است با پزشک یا متخصص سلامت روان صحبت کنید.
درمان تکانشگری در بزرگسالان و نوجوانان
- درمان شناختی‌رفتاری (CBT): شناختن موقعیت‌هایی که تکانه را فعال می‌کنند و یادگیری مکث کردن و فکر کردن قبل از عمل.
- رفتاردرمانی دیالکتیکی (DBT): آموزش مهارت‌های تنظیم هیجان و تحمل پریشانی؛ به‌ویژه در اختلال شخصیت مرزی مفید است.
- آموزش والدین: برای کودکان و نوجوانان، برنامه‌های آموزش والدین به خانواده کمک می‌کنند قواعد روشن و پیامدهای ثابت داشته باشند.
- درمان اختلال زمینه‌ای: اگر تکانشگری ناشی از ADHD، اختلال دوقطبی یا مصرف مواد باشد، درمان آن اختلال (گاهی با دارو) تکانشگری را هم کم می‌کند.
- راهکارهای روزمره: خواب کافی، دوری از الکل و مواد، و قانون «ده ثانیه صبر کن» پیش از تصمیم‌های مهم.